به گزارش گروه امام و رهبری خبرگزاری خبر آنی، طاهره کنعانی دانش‌آموخته دکترای جامعه‌شناسی سیاسی در یادداشتی با عنوان «جایگاه و سازوکار پیشرفت علمی در منظومه فکری آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای» نوشت: در ادبیات توسعه و جامعه‌شناسی سیاسی، پیشرفت علمی پیشران اصلی رشد، تحول ساختاری، نوسازی ملی و بازیابی جایگاه تمدنی کشورها به‌شمار می‌رود. براساس تلفیق دو نظریه ملی‌گرایی فناورانه و دولت توسعه‌گرا، علم و فناوری عالی‌ترین سرمایه ملی، شالوده اصلی خودباوری، استقلال تاریخی و ابزار بنیادین تحول جامعه شناخته می‌شود، تحولی که تحقق آن نیازمند راهبری فعال حاکمیت برای اتصال چرخه دانش به تولید، بازارهای مالی و حل چالش‌های واقعی کشور است.
با بازخوانی مجموعه پیام‌های مکتوب آیت الله سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر سوم انقلاب اسلامی درباره علم، دانش و پیشرفت، می‌بینیم که مقوله علم و فناوری در نگاه ایشان جایگاه محوری، ساختاریافته و بنیادین در اداره کشور دارد. مطالب مطرح‌شده در پیام‌های‌شان در مورد علم و پیشرفت علمی همچون قطعات یک پازل هستند که با کنار هم قرار دادن آنها، یک شبکه فکری و منظومه فکری به‌هم‌پیوسته را تشکیل می‌دهند،
براین‌اساس پرسش اصلی یادداشت حاضر این است؛
سازوکارهای بنیادین الگوی پیشرفت علمی در پیام‌های مکتوب آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای چیست و چگونه در قالب یک منظومه فکری راهبردی منسجم ذیل نظریه‌های توسعه و جامعه‌شناسی سیاسی قابل تبیین است؟
فرضیه یادداشت آن است پیشرفت علمی در پیام‌های مکتوب ایشان، منظومه‌ای راهبردی و هفت‌گانه است که می‌توان آن را بر مبنای نظریه ملی‌گرایی فناورانه (با تأکید بر ابعاد هویتی و امنیت ملی) و الگوی دولت توسعه‌گرا صورت‌بندی کرد، الگویی که در آن علم منبع اصلی اقتدار و هویت ملی تلقی شده است و جهش آن نیازمند کنش جهادی، پیوند نهادی میان دانشگاه، صنعت و حاکمیت (مارپیچ سه‌گانه)، هوشمندسازی حکمرانی و صیانت از دارایی‌های فناورانه به‌منزله مرزهای سرزمینی، با افق دستیابی به مرجعیت علمی در جهان است. از نگاه ایشان پیشرفت علمی پایه‌ای بنیادین برای پایداری، بازدارندگی، افزایش بهره‌وری اقتصادی به حساب می‌آید.
علم به‌مثابه پیشران شکوفایی و اقتدار ملی
بخش اول از منظومه فکری ایشان، پاسخ به چرایی و ماهیت حرکت علمی است. در پیام 4 آبان 1405 خطاب به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی، با بیان قاعده مشهور روایی «العلم سلطان» علم را یک فراراهبرد برای پیشرفت کشور معرفی می‌کنند که از منظر نظریه ملی‌گرایی فناورانه بسیار معنادار است. ایشان در این پیام تصریح می‌کنند که براساس فراراهبرد العلم سلطان، پیشرفت کشور نیازمند یک خیزش علمی جدید، عمیق و شتابان است و مسئولان باید ضمن فراهم کردن زیرساخت‌ها و زمینه‌های این جهش علمی، از ظرفیت‌های فردی و خرد جمعی نخبگان نیز بهره‌گیری حداکثری داشته باشند. در این پیام، کلید تبدیل ایران به کشوری پیشرفته، مرزشکنی علمی نخبگان است و علم به‌عنوان منبع زایش قدرت درون‌زا، زمینه‌ساز ایجاد اعتماد به نفس ملی و پیشرفت همه‌جانبه قلمداد می‌شود، این ضرورت در پیام‌های دیگر نیز به تصویر کشیده شده است؛
در پیام 31 شهریور 1405 ایشان به‌مناسبت آغاز سال تحصیلی و بازگشایی مدارس و دانشگاه‌ها، علم همراه با اخلاق به‌عنوان «سپری پولادین و شمشیری برّان» تعبیر شده است، تمثیلی که در ادبیات توسعه به توانایی علم برای خنثی‌سازی تحریم‌ها، از بین بردن وابستگی فناورانه و گشودن مسیر رشد ملی دلالت دارد، در واقع علم پیش‌نیاز هر نوع نوسازی مستقل و متکی به اراده ملی معرفی شده است.
حرکت عملی نیازمند جهاد و مجاهدت همه‌جانبه
بخش دوم الگوی پیشرفت علمی در منظومه فکری ایشان به شیوه و عمل لازم برای دستیابی به پیشرفت علمی برمی‌گردد. در نظریه‌های توسعه، پیشرفت کشورها نیازمند نوعی تعهد شورانگیز، بسیج ملی و سخت‌کوشی ساختاریافته است. در پیام‌های ایشان این نیاز با تعبیر مجاهدت و کار جهادی مطرح شده است. ایشان در پیام 7 خرداد 1405 خطاب به نمایندگان مجلس شورای اسلامی، صندلی نمایندگی را «سنگر خط مقدم تحول در مسیر پیشرفت کشور» در یک میدان جهاد می‌نامند و از نمایندگان می‌خواهند که به‌طور مجاهدانه تمام توان و ظرفیت‌های خود را برای نوسازی شایسته کشور و رشد تراز علم و صنعت به‌کار بندند، از این منظر، پیشرفت علم و صنعت امری نیست که با زندگی روزمره رخ بدهد بلکه نیازمند تقنین هوشمندانه و سعی و تلاش همه‌جانبه است،
همین نگاه در پیام 13 آبان 1405 به نسل جوان و دانشجویان وجود دارد. ایشان ساختن آینده شکوهمند ایران را منوط به «تلاش فوق‌العاده» و مجهز شدن به «سلاح علم، تقوا، مهارت، اراده» و شکستن بن‌بست‌های ذهنی نادرست و یأس‌آلود می‌دانند. مفهوم تلاش فوق‌العاده در واقع بر نوعی مجاهدت عملی دلالت دارد که مستلزم خستگی‌ناپذیری، نظم و تمرکز پیوسته است.
زیربنای انسانی و اجتماعی پیشرفت، پیوند علم و عمل
بخش سوم منظومه فکری ایشان در حوزه پیشرفت علمی، نگاه جامعه‌شناختی به پایه‌های انسانی پیشرفت است. پیشرفت علمی نیازمند نیروی انسانی ماهر، متعهد و ارتباط دانشگاه با واقعیت‌های اقتصادی جامعه است. پیشرفت علمی در خلأ شکل نمی‌گیرد، ایشان در پیام 11 اردیبهشت 1405 به‌مناسبت روز کارگر و روز معلم، پیشرفت هر کشوری را رهین دو بال علم و عمل می‌داند؛
«پیشرفت هر کشوری رَهین دو بال علم و عمل است. معلم در اولین مرحله تحقق از این مقصود نقش‌آفرینی می‌کند. مسئولیت خطیر آموزش دانش، افزایش مهارت، و بخش مهمی از رشد بینش و قالب‌ریزی هویت نسل آینده برعهده اوست.»
از نظر ایشان چرخه پیشرفت کشور مبتنی بر دو ستون معلمان و کارگران است. معلمان نقش مهمی در آموزش و انتقال دانش و افزایش مهارت به نسل نوجوان و جوان دارند و کارگران نیز در میدان عمل، در صنایع، مزارع و کارگاه‌ها نقش مهمی دارند، پیوند این دو بال علم و عمل تضمین‌کننده پیشرفت پایدار است. در منطق توسعه، کار بدون دانش و دانش بدون مهارت، مانع پیشرفت است. علم معلمان کمک می‌کند کار کارگران به‌سمت بهره‌وری حرکت کند و کار کارگران موجب می‌شود دانش معلمان در کتاب‌ها و کتابخانه‌ها نماند.
سازوکار نهادی دولت توسعه‌گرا، انتقال دانش از آموزشگاه به بازار و صنعت
چهارمین بخش از منظومه فکری ایشان در حوزه پیشرفت علمی چگونگی کاربردی کردن علم و برقراری ارتباط بین دانشگاه و جامعه است که با الگوی مارپیچ سه‌گانه (پیوند دانشگاه، دولت، صنعت و بازار) در نظریه دولت توسعه‌گرا منطبق است. نظریه مارپیچ سه‌گانه می‌گوید در دنیای امروز پیشرفت علمی و ثروت‌آفرینی زمانی رخ می‌دهد که این سه ضلع (دانشگاه، دولت، صنعت و بازار) مثل سه رشته به‌هم‌پیچیده یک طناب یا ساختار مارپیچ دی‌ان‌ای (DNA)، در هم تنیده شوند و با هم تعامل داشته باشند.
ایشان در پیام 4 آبان 1405 هدایت پژوهش‌ها به‌سمت چالش‌های حیاتی کشور در حوزه‌های آب، خاک، انرژی تا هوش مصنوعی را مصداق عینی پیشرفت علمی می‌دانند که در واقع اولویت‌گذاری راهبردی توسط حکومت در مدل مارپیچ سه‌گانه است و مانع هدررفت منابع علمی کشور می‌شود، ایشان در پیام‌شان آورده‌اند:
«هم‌جهت‌شدن ظرفیت‌های علم و فناوری کشور و تقویت پیوند میان نخبگان و مراکز علمی و تحقیقاتی با شرکت‌های دانش‌بنیان، صنایع و حتی شرکت‌های نوپا در کنار حمایت‌های دستگاه‌های اجرایی از زنجیره دانش تا مصرف، حول محور مسائل مهم امروز و فردای کشور از قبیل آب، خاک، غذا و انرژی تا هوش مصنوعی می‌تواند میز کار استاد و دانشجو را از آزمایشگاه‌های دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی به کارگاه‌ها و کارخانه‌جات متصل و منتقل کند.»،
علاوه بر این یادآور می‌شوند که پیشرفت علمی زمانی شتاب می‌گیرد و ماندگار می‌شود که بین انگیزه و اراده نخبگان، مراکز علمی و منافع اقتصادی و بازار تجاری‌سازی محصولات پیوند برقرار شود. براساس نظریه دولت توسعه‌گرا، حکومت موظف است خرد جمعی نخبگان را در سیاست‌گذاری‌های کلان به‌کار گیرد و نهاد علم را به صنعت و بازار متصل نماید.
کاربست فناوری نوین در نوسازی حکمرانی با هوشمندسازی
بخش پنجم منظومه فکری ایشان در حوزه پیشرفت مربوط به توسعه فناوری به‌عنوان ابزاری برای دگرگون کردن و ارتقای کیفیت مدیریت کشور است. در مباحث جامعه‌شناسی دولت، ارتقای ظرفیت زیربنایی کشور مستلزم مجهزشدن نهادهای اداری و تصمیم‌گیری به ابزارهای نوین دانشی است. پیشرفت علمی در اندیشه ایشان محدود به حوزه اقتصاد و نخبگان دانشگاهی نیست بلکه به سطح مدیریت عمومی، امنیت و نظام قضایی کشور نیز تسرّی یافته است. ایشان در پیام 7 تیر 1405 به‌مناسبت هفته قوه قضائیه بر «بهره‌گیری صحیح از فناوری‌های نوین و هوشمندسازی امور» در راستای تحقق عدالت و ارتقای سلامت سازمانی تأکید دارند،
این تأکید نشان می‌دهد که در نگاه ایشان استفاده از فن‌آوری‌های روز و هوشمندسازی سامانه‌ها به تحقق عدالت اداری، شفافیت و کاهش هزینه‌های اداری کمک خواهد کرد.
در بعد امنیت عمومی و امنیت ملی ایشان در پیام 16 مهر 1405 به‌مناسبت هفته نیروی انتظامی ارتقای مأموریت‌های حافظان نظم و امنیت را صراحتاً به فناوری‌های دانش گره می‌زنند و توجه صریحی به هوش مصنوعی در تجزیه و تحلیل داده‌ها دارند و می‌نویسند:
«تقویت همه‌جانبه نیروهای حافظ امنیت از جنبه‌های مختلف انسانی، سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، خصوصاً ارتقاء فناوری‌ها از جمله استفاده هدفمند از هوش مصنوعی در تحلیل داده‌ها، نقش مهمی در کیفیت و تسهیل انجام مأموریت‌های فراجا دارد»، این پیام نشان از نگاه آینده‌نگرانه ایشان به تحول اداری و مدیریت جامعه با استفاده از ابزارهای فناورانه نوین دارد. از منظر ملی‌گرایی فناورانه امنیت پایدار ملی در عصر حاضر با برتری اطلاعاتی و قدرت تحلیل داده گره خورده است و هوش مصنوعی یک سلاح فناورانه حاکمیت برای مقابله با تهدیدهای نوین و تأمین امنیت شهروندان محسوب می‌شود.
صیانت از دستاوردهای علمی به‌مثابه دارایی و سرمایه ملی
بخش ششم از مظومه فکری ایشان در حوزه پیشرفت علمی، حفاظت از یافته‌های علمی به‌عنوان دستاوردها و سرمایه ملی است. براساس نظریه ملی‌گرایی فناورانه، فناوری‌های پیشرفته بخشی از هویت و اعتبار ملی هر کشوری محسوب می‌شود. ایشان در پیام 10 اردیبهشت 1405 به‌مناسبت روز ملی خلیج فارس دستاوردهای پژوهشگران ایرانی را در سطح ملی بازتعریف می‌کنند:
«نود میلیون هموطن غیور و شریف ایرانی داخل و خارج از کشور، تمامی ظرفیت‌های هویتی، معنوی، انسانی، علمی، صنعتی و فناوری‌های پایه‌ای و نوین، از نانو و بیو تا هسته‌ای و موشکی، را سرمایه ملی خود فرض کرده و همچون مرزهای آبی، خاکی و هوایی، پاسدار آن خواهند بود.»، هم‌ردیف دانستن ظرفیت‌های هویتی، انسانی، علمی، فناوری‌های نوین و... با مرزهای جغرافیایی این حقیقت را آشکار می‌کند که از نظر ایشان این دستاوردها حاصل استعداد درونی و تجربه زیسته خود مردم و تکامل دانش و عقل جمعی چندین نسل جامعه در طول زمان است و عدم‌حفاظت از این سرمایه ملی موجب ضربه به هویت و اعتبار ملی و همچون واگذاری بخشی از خاک کشور تلقی می‌شود.
افق غایی پیشرفت، دستیابی به مرجعیت علمی و فناوری
هفتمین و آخرین بخش از منظومه فکری ایشان در مورد پیشرفت علمی، چشم‌انداز آینده است. غایت در پیشرفت علمی رسیدن به اهداف تمدنی و اثرگذار بر جغرافیای معرفتی جهان است. در بخش پایانی پیام 4 آبان 1405 خطاب به نخبگان تصریح می‌کنند:
«ان‌شاءالله به‌برکت خون شهیدان عرصه نخبگی و دعای خیر سرور و مولای‌مان عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف، خیزش علمی عمیق و شتابان نخبگان و فرزانگان ملت و پیشرفت همه‌جانبه ایران هرچه قوی‌تر برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی ـ ایرانی محقّق و میسور شود.»، یک کشور عادی تمام همت خود را فقط در جهت رفع نیازهای معیشتی و رفاهی مردمش صرف می‌کند حتی اگر مجبور باشد تمام فناوری‌های موردنیاز کشورش را وارد کند اما یک کشور دارای تمدن، الگویی برای زندگی بشر می‌سازد، با ارائه شیوه تفکر جدید در علوم نظری و انسانی حرف دست‌اول می‌زند، سبک جدیدی از پیشرفت همراه با اخلاق، معنویت و عدالت را به بشریت پیشنهاد می‌دهد، بنابراین هدف تمدنی یعنی ایران به‌گونه‌ای رشد و پیشرفت کند که به‌جای مصرف‌کننده و مقلد دنیای مدرن بودن، خود به کانون یک تمدن زنده و الهام‌بخش و الگو برای سایر کشورها تبدیل شود، این زمانی محقق می‌شود که محل تولید دانش و ایده‌های نو یعنی جغرافیای معرفتی جهان صرفاً چند کشور غربی نباشند بلکه ایران نیز مرکز ثقل و کانون دانش‌ها خصوصاً در علوم پایه باشد، در ادامه پیام آمده است:
«اگر این مسیر به‌درستی پیموده شود، مرکز ثقل و کانون‌های دانش خصوصاً بعضی از علوم پایه به‌تدریج از کشورهای غربی به ایران خواهد آمد و کشور در سال‌هایی نه‌چندان دور به مرجعیت علمی و فناوری تبدیل شده و هدف پیش‌گفته رهبر حکیم و شهیدمان اعلی اللّه مقامه الشریف در مورد تبدیل شدن زبان فارسی به یکی از زبان‌های مرجع علمی دنیا محقق خواهد شد»، علوم پایه مثل ریشه درخت و علوم کاربردی و مهندسی مثل میوه درخت هستند. علوم پایه قوی موجب می‌شود چشمه خلاقیت در کشور جوشان باشد و مونتاژ از تولیدات دیگران کاهش یابد. نگاه دقیق مقام معظم رهبری در واقع هشداری است که نباید به‌خاطر پروژه‌های زودبازده مهندسی، رشته‌های علوم پایه که ریشه محسوب می‌شود تضعیف شود. مرجع شدن یعنی به‌گونه‌ای پیشرفت علمی عظیم باشد که اگر در جهان کسی خواست مرزهای دانش را در فیزیک، پزشکی، نانو و... عمیق‌تر بداند به مقالات، کشفیات و آزمایشگاه‌های دانشمندان ایرانی ارجاع دهد. در زمان حاضر زبان انگلیسی زبان علم دنیا است، زمانی زبان فارسی به زبان مرجع علمی دنیا تبدیل می‌شود که در علم آن‌قدر پیشرفت کنیم و مرجع علمی دنیا شویم که دانشمندان خارجی برای خواندن منابع دست‌اول فارسی با اشتیاق فارسی یاد بگیرند، به‌عبارتی دیگر ایشان پیشرفت علمی را به‌معنای تبدیل شدن ایران به قطب ارجاع علمی به‌ویژه در علوم پایه می‌دانند به‌گونه‌ای که زبان فارسی به‌عنوان یکی از زبان‌های مرجع علمی تبدیل شود.
نتیجه‌گیری
آیت الله سید مجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر سوم انقلاب اسلامی بدون شک برای سرافرازی و موفقیت آینده ایران در عرصه‌های مختلف طرح و برنامه دارند. بازخوانی پیام‌های ایشان نشان می‌دهد مقوله پیشرفت علمی در مرکز طرح و برنامه‌های ایشان برای آینده ایران قرار داد. تبیین منظومه فکری ایشان در خصوص مقوله پیشرفت علمی ذیل نظریه ملی‌گرایی فناورانه و دولت توسعه‌گرا نشان می‌دهد که پیشرفت علمی در نگاه ایشان، ستون فقرات توسعه، استقلال و تعالی همه‌جانبه کشور است. در این نقشه راه منسجم، علم به‌عنوان پیشران عزت و اقتدار ملی تعریف می‌شود که شتاب‌بخشی به آن، تلاشی جهادی را می‌طلبد، تحقق این هدف بر بستری از هم‌افزایی آموزش و مهارت (دو بال علم و عمل) استوار است و سازوکار عینی آن از طریق اتصال نظام‌مند آزمایشگاه به کارخانه، تجاری‌سازی دستاوردها و تمرکز بر چالش‌های حیاتی کشور سامان می‌یابد، در این الگو، نوسازی نظام حکمرانی از مجرای هوشمندسازی و کاربست فناوری‌های نوین رقم می‌خورد، حفاظت از دارایی‌های فناورانه هم‌تراز با مرزهای جغرافیایی خط قرمز شمرده می‌شود و افق غایی آن نیز خروج از موضع مصرف‌کنندگی و دستیابی به مرجعیت علمی در تراز جهانی است.
انتهای پیام/
