تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های راهبردی جهان، همواره نقش تعیین‌کننده‌ای در انتقال انرژی و تجارت بین‌المللی داشته است. تحولات اخیر بار دیگر اهمیت ژئوپلیتیکی این آبراه را در معادلات منطقه‌ای و جهانی برجسته کرده است. در این میان، موضوعاتی مانند امکان اعمال محدودیت بر تردد کشتی‌ها، دریافت عوارض، جایگاه حقوقی ایران و استفاده اقتصادی از این ظرفیت، به یکی از محورهای مهم بحث‌های سیاسی و کارشناسی تبدیل شده است.
مجتبی صمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، پژوهشگر فرهنگ و رسانه و کارشناس مسائل بین الملل در گفت‌وگو با سرویس‌خبری مهر معتقد است تنگه هرمز صرفاً یک گذرگاه دریایی نیست، بلکه ظرفیتی راهبردی برای افزایش قدرت چانه‌زنی ایران و ایجاد درآمدهای پایدار اقتصادی محسوب می‌شود.
آیا ایران در شرایط تنش و جنگ می‌تواند تنگه هرمز را مسدود کند یا بر تردد کشتی‌ها محدودیت اعمال کند؟
باید توجه داشته باشیم که ما در شرایط جنگی قرار داریم و بررسی حقوقی موضوع در چنین شرایطی با وضعیت عادی متفاوت است.
تنگه هرمز در طول تاریخ همواره یکی از مسیرهای مهم تجارت دریایی بوده و ایران نیز در شرایط عادی از این ظرفیت استفاده کرده است. اما زمانی که یک جنگ به وقوع می‌پیوندد، طبیعتاً شرایط امنیتی و ملاحظات مربوط به تردد کشتی‌ها تغییر می‌کند.
نکته مهم این است که تنگه هرمز یک ارزش راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران دارد و نمی‌توان بدون در نظر گرفتن این ارزش، درباره باز یا بسته بودن آن تصمیم‌گیری کرد.
البته هرگونه اقدام در این زمینه باید با بررسی دقیق شرایط حقوقی، امنیتی و پیامدهای آن برای منافع ملی انجام شود.
آیا ایران از نظر حقوق بین‌الملل می‌تواند برای عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز عوارض دریافت کند؟
یکی از نکاتی که در این زمینه باید مورد توجه قرار بگیرد، وضعیت حقوقی ایران و آمریکا در ارتباط با کنوانسیون حقوق دریاهاست. ایران عضو این کنوانسیون نیست و آمریکا نیز به آن نپیوسته است.
بنابراین، نمی‌توان بدون بررسی وضعیت تعهدات حقوقی کشورها، تمام مقررات این کنوانسیون را به‌صورت یکسان به آنها تسری داد.
از طرف دیگر، در جهان نمونه‌هایی از آبراه‌های مهم وجود دارد که عبور و مرور در آنها با دریافت هزینه و عوارض همراه است. کانال سوئز یکی از نمونه‌های شناخته‌شده در این زمینه است.
البته باید میان عوارض عبور از کانال‌ها، هزینه خدمات دریایی و مقررات حاکم بر تنگه‌های بین‌المللی تفاوت قائل شد و امکان دریافت هرگونه عوارض در تنگه هرمز نیازمند بررسی دقیق مبانی حقوقی آن است.
برخی معتقدند اعمال محدودیت بر تردد در تنگه هرمز ممکن است جایگاه راهبردی این آبراه را در بلندمدت تضعیف کند. این نگرانی تا چه اندازه جدی است؟
این موضوع یکی از بحث‌های مهمی است که مطرح می‌شود. عده‌ای معتقدند اگر ایران تنگه هرمز را به ابزار فشار تبدیل کند، کشورهای مختلف به دنبال مسیرهای جایگزین خواهند رفت و در نتیجه ممکن است اهمیت ژئوپلیتیکی آن کاهش پیدا کند.
اما باید توجه کرد که ایجاد مسیرهای جایگزین در کوتاه‌مدت و حتی میان‌مدت کار ساده‌ای نیست.
برای مثال، برخی کشورها ممکن است به دنبال استفاده از خطوط لوله نفتی در خاک عربستان یا سایر مسیرهای انتقال انرژی باشند، اما این مسیرها نیز با چالش‌های امنیتی مواجه هستند.
زیرساخت‌های انتقال انرژی در برابر حملات و تهدیدهای نظامی آسیب‌پذیرند و نمی‌توان به‌سادگی فرض کرد که با ایجاد چند خط لوله، اهمیت تنگه هرمز از بین می‌رود.
به نظر من، حتی در افق ۱۰ تا ۲۰ سال آینده نیز نمی‌توان به‌سادگی از کاهش اهمیت راهبردی تنگه هرمز سخن گفت. این آبراه همچنان یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی ایران خواهد بود.
با توجه به اینکه ایران و آمریکا هر دو عضو کنوانسیون حقوق دریاها نیستند، توقیف کشتی‌های ایرانی از سوی آمریکا بر چه مبنایی انجام می‌شود؟
این موضوع را باید در چارچوب نظام تحریم‌های آمریکا بررسی کرد. ایالات متحده طی سال‌های گذشته ساختار گسترده‌ای از تحریم‌ها را علیه ایران ایجاد کرده و تلاش کرده است کشورهای دیگر را نیز به تبعیت از این نظام وادار کند.
بخش مهمی از این تحریم‌ها با انگیزه‌های سیاسی و با استناد به موضوعاتی مانند پرونده هسته‌ای و ادعاهای حقوق بشری علیه ایران اعمال شده است.
اما واقعیت این است که اجرای این تحریم‌ها به میزان پذیرش و همراهی سایر کشورها با نظم تحریمی آمریکا بستگی دارد.
ایران نیز در سال‌های گذشته مسیرهایی برای مدیریت و کاهش آثار تحریم‌ها ایجاد کرده است. با این حال، راهبرد بلندمدت باید بر تقویت قدرت اقتصادی، سیاسی و نظامی و ایجاد موازنه در برابر فشارهای خارجی متمرکز باشد.
آیا ایران می‌تواند از موقعیت تنگه هرمز برای وادار کردن کشورهای تحریم‌کننده به تغییر رفتار استفاده کند؟
به اعتقاد من، تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین ابزارهای قدرت ایران است. باید توجه کنیم که اقتصاد جهانی به امنیت و استمرار انتقال انرژی از این منطقه وابستگی دارد.
هرگونه اختلال در این مسیر می‌تواند بر قیمت نفت، بنزین و گازوئیل و در نهایت بر زندگی مردم در کشورهای مختلف تأثیر بگذارد و بنابراین، این ظرفیت می‌تواند در محاسبات اقتصادی قدرت‌های جهانی اثرگذار باشد و هزینه تداوم سیاست‌های تحریمی علیه ایران را افزایش دهد.
نکته این است که ایران باید از قدرتی که در اختیار دارد، به‌صورت هوشمندانه و با برنامه‌ریزی استفاده کند. هدف باید تأمین منافع ملی و ایجاد بازدارندگی در برابر فشارهای آینده باشد.
آیا دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری می‌تواند به منبع درآمدی مهمی برای ایران تبدیل شود؟
بله، این موضوع ظرفیت اقتصادی قابل توجهی دارد. به نظر من، تنگه هرمز حتی در شرایط عادی و صلح نیز می‌تواند یکی از منابع درآمدی مهم کشور باشد.
اگر بتوانیم یک نظام سازمان‌یافته برای ارائه خدمات دریایی، حفاظت از محیط زیست، تأمین امنیت و مدیریت تردد کشتی‌ها طراحی کنیم، امکان ایجاد درآمد اقتصادی از این ظرفیت وجود خواهد داشت و البته میزان و شیوه دریافت هرگونه عوارض باید بر اساس مطالعات اقتصادی و بررسی‌های دقیق حقوقی تعیین شود، نباید تصور کنیم که ارزش تنگه هرمز صرفاً به زمان جنگ محدود است. این آبراه می‌تواند در شرایط عادی نیز یک ظرفیت اقتصادی پایدار برای کشور باشد.
حتی این ظرفیت می‌تواند در جبران بخشی از خسارت‌هایی که در جنگ به کشور وارد شده است، نقش داشته باشد.
با توجه به خسارت‌های واردشده در جنگ، آیا می‌توان از ظرفیت تنگه هرمز برای جبران خسارت‌های ایران استفاده کرد؟
یکی از مسائل مهم پس از جنگ، موضوع جبران خسارت‌هاست. اینکه انتظار داشته باشیم ایالات متحده به‌راحتی خسارت‌های واردشده به ایران را پرداخت کند، چندان واقع‌بینانه به نظر نمی‌رسد.
ممکن است برخی کشورها، به‌ویژه کشورهای منطقه که در تحولات اخیر نقش داشته‌اند، در این زمینه مورد توجه قرار بگیرند؛ اما اینکه چنین پرداخت‌هایی تا چه اندازه عملیاتی شود، محل بحث است.
به اعتقاد من، یکی از راه‌های مهم برای تأمین منافع اقتصادی ایران، استفاده از ظرفیت تنگه هرمز است.
اگر ایران بتواند با برنامه‌ریزی مناسب، سازوکاری پایدار برای مدیریت تردد دریایی و ارائه خدمات مرتبط ایجاد کند، این موضوع می‌تواند در بلندمدت به یک منبع درآمدی مهم تبدیل شود.
این درآمد می‌تواند در مسیر جبران بخشی از خسارت‌های جنگ و تقویت اقتصاد کشور مورد استفاده قرار بگیرد.
آیا استمرار اعمال مقررات و مدیریت تردد در تنگه هرمز می‌تواند در آینده برای ایران جنبه حقوقی و بین‌المللی پیدا کند؟
به اعتقاد من، استمرار یک رویه در عرصه بین‌المللی می‌تواند در شکل‌گیری برداشت‌ها و رویه‌های بعدی تأثیرگذار باشد.
برای مثال، اگر ایران بتواند در یک دوره مشخص، مقرراتی را در زمینه مدیریت تردد کشتی‌ها و ارائه خدمات دریایی اجرا کند، این تجربه می‌تواند در مباحث آینده مورد استناد قرار بگیرد.
البته صرف استمرار یک اقدام به معنای ایجاد حق حقوقی جدید یا تثبیت حاکمیت بر تنگه نیست و این مسئله باید در چارچوب قواعد حقوق بین‌الملل بررسی شود.
نکته اصلی این است که ایران باید از ظرفیت راهبردی تنگه هرمز به شکلی استفاده کند که منافع اقتصادی و سیاسی آن در بلندمدت حفظ شود.
