به گزارش خبرنگار خبرآنی، علی اکبر صالحی رئیس هیئتمدیره بنیاد علم و فناوری مصطفی (ص) و رئیس کارگروه علمی جایزه مصطفی (ص) ظهر امروز در نشستی با خبرنگاران با اشاره به تعریف و گستره دانشمندان مدنظر این جایزه اظهار داشت: دانشمندان مدنظر ما، اعم از مسلمان و غیرمسلمان، دانشمندانی هستند که در کشورهای اسلامی زندگی میکنند یا دانشمندان مسلمانی هستند که در کشورهای غیراسلامی سکونت و فعالیت دارند؛ لذا ما با این تعبیر و با این نگاه، از عنوان «دانشمندان جهان اسلام» یاد میکنیم. هدف ما این است که این استعدادهای ناشناخته را — نه ناشناخته به صورت دقیق و مطلق، بلکه ناشناخته نسبت به جامعه خودمان — شناسایی کرده و به جامعه معرفی کنیم تا این دانشمندان از نظر جغرافیایی دیده شوند.
وی افزود: برای مثال، در میان ۲۲ نفری که تاکنون این جایزه را دریافت کردهاند، برگزیدگانی از بنگلادش، پاکستان و هند نیز حضور داشتهاند؛ این بدان معناست که جغرافیا نباید مانعی برای دیدهشدن دانشمندان باشد و جایزه مصطفی (ص) دقیقاً همین مسیر را دنبال میکند. کشورهایی که تاکنون دانشمندان آنها موفق به کسب این جایزه شدهاند شامل ایران، ترکیه، هند، مالزی، سنگاپور، پاکستان و سایر کشورها بودهاند.
شبکهسازی علمی و برنامههای بینالمللی بنیاد مصطفی (ص)
رئیس کارگروه علمی جایزه مصطفی (ص) با تأکید بر اینکه رسالت بنیاد فراتر از تجلیل صرف است، تصریح کرد: یکی از اهداف بنیاد جایزه مصطفی (ص)، ایجاد شبکه علمی است؛ هدف فقط معرفی برندگان جایزه نیست، بلکه میخواهیم دانشمندان را به یکدیگر بشناسانیم تا هم دانشمندان شناسایی شوند و هم در یک فضای همافزایی، همکاری و تبادلات علمی متقابل قرار گیرند.
وی ادامه داد: ما برای تحقق این هدف، روشها و سازوکارهایی را در پیش گرفتهایم که عناوین آنها در ارتباط با جهان اسلام عمدتاً به زبان لاتین است؛ از جمله برنامه تبادل علم و فناوری یا «استپ» (STEP: Science and Technology Exchange Program). در ذیل برنامه استپ، بخشهای متعددی تعریف شده است؛ به عنوان نمونه «استیپول» (STEPOL) ناظر بر حوزه سیاستگذاری علم، فناوری و نوآوری (Science, Technology and Innovation Policymaking) فعالیت میکند.
صالحی در تشریح سایر برنامهها اضافه کرد: علاوه بر این، مدارسی تحت عنوان «مدارس فصلی» (Seasonal Schools) داریم که در فصلهای مختلف پیرامون یک موضوع علمیِ مشخص برگزار میشوند و طی آن، صاحبنظران و علاقهمندان به فراگیری آن موضوع گرد هم میآیند. برنامه دیگر «افمیک» (Faculty Mobility in Islamic Countries) است که هدف آن برقراری تردد و تبادل استادان دانشگاهها میان کشورهای اسلامی است و بنیاد مصطفی (ص) زمینهساز آن است؛ به عنوان مثال امسال در قالب این برنامه و پیرو فراخوان اعلامشده، با وجود شرایط و رویدادهای پیشآمده، از میان ۴۲ متقاضی، ۲ نفر انتخاب شدند تا برای گذراندن دورهای به یکی از دانشگاههای پاکستان اعزام شوند.
وی خاطرنشان کرد: برنامه دیگر «وایاسافپی» (YSFP: Young Scientists Fellowship Program) است که در قالب اعطای بورس و کمکهزینه مالی به دانشمندان و محققان جوان کشورهای اسلامی اختصاص دارد تا بتوانند با اعزام به مراکز علمی، آموزش ببینند و مهارتآموزی کنند. همچنین ما رصدخانهای علمی (Observatory) داریم که مرزهای دانش و رخدادهای علمی روز دنیا را پایش میکند و از دل آن، نشریات تخصصی رصدخانه منتشر میشود.
صالحی یادآور شد: در حوزه دانشآموزی نیز مسابقات دانشآموزی «نور» را در مدارس کشور داشتهایم و داریم و برنامههایی مانند «کافه علم» را اجرا میکنیم. همچنین به عنوان نخستین تجربه، تولید «کتاب کمیک» با هدف روایت و تبیین مفاهیم علمی به زبان ساده در دستور کار قرار گرفت که اولین جلد آن مربوط به دستاوردهای علمی دکتر فرخزاد (از برگزیدگان جایزه مصطفی) است تا با تصاویر و فرم کمیک، درک موضوع برای مخاطب آسان شود و این کتاب انشاءالله امسال منتشر خواهد شد؛ برنامه «پویشکاوی» نیز از دیگر فعالیتهای جاری بنیاد به شمار میرود.
ضرورت تقویت اعتمادبهنفس علمی و الگوبرداری از اراده ملی
رئیس هیئتمدیره بنیاد علم و فناوری مصطفی (ص) با اشاره به مأموریت فرهنگی و هویتی بنیاد گفت: هدف دیگر بنیاد، ایجاد اعتمادبهنفس علمی در جامعه است که موضوعی بسیار حیاتی است. خداوند رهبر شهید عزیزمان را رحمت کند؛ هنگامی که غنیسازی ۲۰ درصد محقق شد، ایشان فرمودند این دستاورد «تحقق اراده یک ملت» است. زمانی که ما برای تولید رادیودارو در رآکتور تهران به سوخت ۲۰ درصد نیاز داشتیم، طرفهای غربی بهانهجویی میکردند، شروط متعددی میگذاشتند و میگفتند تأمین آن دو سال و نیم زمان میبرد، اما دانشمندان ما از جمله شهید شهریاری آستین بالا زدند و ظرف ۱۸ ماه آن را به سرانجام رساندند؛ این دستاورد نماد بارز اعتمادبهنفس بود.
وی افزود: ما خواهان تزریق و تقویت این اعتمادبهنفس در میان نسل جوان هستیم. تقدیر از یک دانشمند برجسته، در حقیقت تشویق هزاران جوان است که به دنبال الگو میگردند؛ اگر ما الگوسازی درستی انجام دهیم و نخبگان را به درستی معرفی کنیم، مسیر صحیح را به نسل جدید نشان داده و راهنمایی کردهایم.
پیوند علم با نیازهای بشر؛ تأکید بر «علم نافع»
صالحی با تأکید بر ضرورت کاربردی بودن دستاوردها اظهار داشت: پیوند علم با نیازهای بشریت یکی دیگر از اهداف بنیاد است. جایزه مصطفی (ص) صرفاً به نفس یک کار علمی نگاه نمیکند، بلکه میزان اثرگذاری آن در رفع نیازهای جامعه بشری را میسنجد. علم فینفسه مقدس و نشأتگرفته از ذات الهی است («عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ»)، اما ما به دنبال علمی هستیم که منفعت آن عاید جامعه شود و جایزه مصطفی بر ترویج «علم نافع» تمرکز دارد.
وی برای تبیین این موضوع به تاریخ علم اشاره کرد و گفت: آلبرت انیشتین در حدود سال ۱۹۰۵ نظریه نسبیت را ارائه کرد که از بزرگترین نظریات تاریخ علم بود، اما در آن زمان جایزه نوبل نگرفت؛ چراکه دههها طول کشید تا این فرضیه از طریق آزمایش اثبات و عملیاتی شود. در نهایت جایزه نوبل انیشتین نه به خاطر نسبیت، بلکه برای اثر فوتوالکتریک به او اعطا شد؛ اثری کاربردی که امروزه مبنای سازوکار باز و بسته شدن سنسورهای آسانسور است؛ این نشاندهنده اهمیت گره خوردن علم با نیازهای عملی است.
لزوم بازسازی تمدن نوین علمی و تبدیلشدن به «مولد علم»
رئیس کارگروه علمی جایزه مصطفی (ص) با تأکید بر لزوم تحول در جایگاه علمی کشور تصریح کرد: ما به دنبال بازسازی یک تمدن علمی هستیم و تأکید داریم که نباید صرفاً مصرفکننده و اقتباسکننده علم دیگران باشیم، بلکه باید به «مولد دانش» بدل شویم. اگرچه بهرهمندی از دانش دیگران خوب است، اما بنده به عنوان یک معلم دانشگاه اذعان میکنم که هنوز عمده کتابها و مراجع دانشگاهی ما تألیف دیگران است و با وجود نگارش کتب متعدد در داخل، هنوز به جایگاه مطلوب نرسیدهایم.
وی ادامه داد: برای ساختن تمدن علمی باید ضمن الگوگیری از گذشته درخشان خود، از توقف در تاریخ بپرهیزیم. ما مفاخری چون ابنسینا، خوارزمی، خیام، فارابی و خواجه نصیرالدین طوسی داشتهایم؛ ابنسینا حکیمی جامع در طب، فلسفه، موسیقی و فقه بود و فارابی حدود هزار سال پیش شعاع کره زمین را با اختلافی در حدود ۳۰ کیلومتر نسبت به محاسبات دقیق امروزی اندازه گرفت. این گذشته نشان میدهد ما توانایی پرچمداری و تولید علم را داریم و جایزه مصطفی به دنبال سرمایهگذاری و بسترسازی برای آینده کشور در همین راستا است.
صالحی متذکر شد: جایزه مصطفی (ص) پایان یک رقابت دوسالانه نیست که پس از اتمام به فراموشی سپرده شود، بلکه آغاز یک همکاری دائمی و همافزایی پیوسته میان دانشمندان است. ما نمیتوانیم درهای کشور را ببندیم و تصور کنیم سقف علمی و اقتصادی در انزوا رشد میکند؛ علم جز با تعامل و تبادل با جهان به اوج نمیرسد.
هشدار نسبت به عقبماندگی در هوش مصنوعی و فناوریهای کوانتومی
وی با برشمردن پیشرانهای علمی عصر حاضر هشدار داد: دو پدیده علمی سازنده و تعیینکننده قرن بیست و یکم، «فناوریهای کوانتومی» و «هوش مصنوعی» هستند. همانگونه که قرن نوزدهم و بیستم با کشف و توسعه صنعت برق دگرگون شد و تصور جهان امروز بدون برق ناممکن است، در پایان قرن حاضر نیز زیستن بدون کوانتوم و هوش مصنوعی غیرقابلتصور خواهد بود.
صالحی تأکید کرد: اگر امروز در زمینه کوانتوم و هوش مصنوعی گامهای بلندی برنداریم، در پایان قرن عملاً به «بردگان مدرن علمی» دیگران تبدیل خواهیم شد و دیگران بر ما مسلط میشوند. هرچند در حوزههای نانو و سلولهای بنیادی نیز تلاشهای خوبی صورت گرفته، اما پیشرفت بنیادین در گرو ورود جدی به این عرصهها و تعامل جهانی است.
وی در ادامه با تأکید بر فرامرزی بودن اندیشه گفت: اندیشه و فکر مرز جغرافیایی نمیشناسد و باید این اصل را چند بار مورد تأکید قرار داد. همانطور که اسلام به عنوان یک فکر و اندیشه اصیل منحصر به قومیت خاصی نبوده و همانگونه که نظریه نسبیت انیشتین به عنوان یک دستاورد علمی صبغه جغرافیایی ندارد، حقیقت علم و تفکر نیز فراملی و جهانی است.
گزارش دورههای پیشین و برنامهریزی برای هفتمین دوره
رئیس هیئتمدیره بنیاد مصطفی (ص) به پیشینه برگزاری این رویداد اشاره کرد و گفت: برگزاری جایزه مصطفی از سال ۱۳۹۴ آغاز شد و تاکنون طی ۶ دوره برگزارشده، ۲۲ دانشمند موفق به دریافت آن شدهاند. دوره پنجم این جایزه در سال ۱۴۰۲ در اصفهان برگزار شد و سایر ادوار در تهران بوده است. دانشمندانی از کشورهای پاکستان، ایران، ترکیه، مالزی، سنگاپور، بنگلادش، هند، لبنان و اردن تاکنون موفق به دریافت این نشان شدهاند.
وی ابراز داشت: ما از میزبانی سایر کشورهای اسلامی نظیر عربستان، ترکیه، مالزی، اندونزی و پاکستان برای ادوار آینده جایزه مصطفی استقبال میکنیم تا این رویداد در سایر پایتختهای جهان اسلام نیز برگزار شود. هفتمین دوره این جایزه انشاءالله در مردادماه ۱۴۰۶ با اجرای تمام برنامههای جانبی نظیر برنامه تبادل علم و فناوری (STEP) برگزار خواهد شد. همچنین در پاییز امسال، از سردیس سه تن از برگزیدگان نامدار جایزه شامل «دکتر میرکنی»، «دکتر تونر» و «دکتر نذیرالذین» در پارک فناوری پردیس رونمایی میشود.
تبیین نشان دانشمندان جوان؛ «مدال رسول»
صالحی با اشاره به تفاوتهای جایزه اصلی و نشان ویژه دانشمندان جوان تصریح کرد: در کنار جایزه اصلی مصطفی (ص) که به دانشمندان تراز اول و سرآمد اهدا میشود و ارزش مالی آن ۵۰۰ هزار دلار است، نشان دیگری تحت عنوان «مدال رسول» به دانشمندان جوان جهان اسلام (افراد زیر ۴۰ سال با فعالیتها و دستاوردهای شاخص) تعلق میگیرد.
وی افزود: رویکرد ما این است که با توجه به دوسالانه بودن جایزه اصلی، در سالهای مابین رویداد اعطای مدال رسول برگزار شود تا هر ساله یک رویداد بزرگ علمی داشته باشیم. مدال رسول که ارزش نقدی آن ۱۰ هزار دلار است، یک بار در سال ۱۴۰۲ همزمان با جایزه مصطفی اهدا شد.
رئیس کارگروه علمی جایزه مصطفی (ص) در پایان خاطرنشان کرد: منابع مالی جایزه ۱۰ هزار دلاری مدال رسول از محل موقوفات خود برندگان جایزه مصطفی از جمله دکتر فرخزاد و دکتر رکنیزاده تأمین میشود که جوایز خود را وقف بنیاد کردند تا عواید آن صرف تشویق جوانان شود. این رویکردها و تقارن برنامهها با ایام هفته وحدت، فرصتی ارزشمند برای همبستگی و پیشرفت علمی جهان اسلام به شمار میرود.
صالحی با اشاره به روند بررسی نامزدهای جایزه مصطفی(ص) در سال ۲۰۲۷ گفت: در مجموع ۱۹۰ هزار و ۹۰۲ نفر برای دریافت این جایزه نامزد شدهاند که پس از غربالگری اولیه، نامزدهای برگزیده در دو حوزه علوم پایه و مهندسی و زیستی و پزشکی معرفی شدند.
وی افزود: پس از بررسیهای اولیه، ۵۳ نامزد در حوزه علوم پایه و مهندسی و ۱۸۰ نامزد در حوزه زیستی و پزشکی انتخاب شدند.
به گفته وی، مجموع نامزدهای معرفیشده در این دو حوزه به ۲۳۳ نفر میرسد.
