به گزارش خبرنگار سیاسی پایگاه خبری خبرآنی، پنجم مردادماه، سالمرگ محمدرضا پهلوی، آخرین شاه ایران است که در 60 سالگی در بیمارستان نظامی معادی قاهره در مصر مُرد؛ وی نیز مانند سرنوشت سه پادشاه پیش از خود، در خارج از کشور براثر فرار یا تبعید از دنیا رفت.
علت رسمی مرگ، عوارض ناشی از لنفوم غیرهوچکین (سرطان سیستم لنفاوی) و پیامدهای جراحیهای متعدد و عفونتهای پس از آن اعلام شد. او از سال 1974 به این بیماری مبتلا بوده اما ابتلای وی برای سالها حتی از بسیاری از مقامات ارشد آمریکایی نیز پنهان نگه داشته شده بود.
یکماه پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، شاه با فرار از ایران دورانی از آوارگی را تجربه کرد؛ او به ترتیب به مصر، مراکش، باهاما، مکزیک، آمریکا، پاناما و سرانجام دوباره به مصر رفت. در این مدت، دولت آمریکا که طی دههها اصلیترین حامی سیاسی و نظامی رژیم پهلوی بود، بهدلیل بحران گروگانگیری سفارت آمریکا در تهران، تلاش کرد فاصله خود را با شاه حفظ کند.
اسناد رسمی مجموعه روابط خارجی ایالات متحده (FRUS) نشان میدهد که از تابستان 1980، همزمان با وخامت حال شاه، مهمترین دغدغه کاخ سفید نه وضعیت شخصی او، بلکه پیامدهای سیاسی مرگ وی بر بحران گروگانهای تسخیر لانه جاسوسی آمریکا بود.
حتی پیش از درگذشت شاه، شورای امنیت ملی آمریکا سناریوهای مختلفی را برای مراسم تشییع بررسی کرده بود؛ در یکی از یادداشتهای محرمانه وزارت خارجه آمریکا تصریح شده بود که واشنگتن باید میان احترام شخصی به شاه و حضور رسمی در مراسم تفاوت قائل شود؛ زیرا هرگونه حضور پررنگ مقامات آمریکایی میتواند آثار منفی بر روابط با ایران داشته باشد.
پس از مرگ شاه، انور سادات دیکتاتور وقت مصر، اعلام کرد که برای دوست قدیمی خود مراسم تشییعی با تشریفات نظامی برگزار خواهد کرد. با این حال، دولت آمریکا در ابتدا حتی با حضور سفیر خود در مراسم نیز موافق نبود. در تلگرام رسمی روی آترتون سفیر آمریکا در قاهره به واشنگتن و اعلام تشییع رسمی برای شاه، جیمی کارتر شخصاً در حاشیه سند نوشت: "آترتون در مراسم شرکت نکند. پرچم آمریکا هم برافراشته نشود."
این دستور نشان میدهد که کاخ سفید بعد از فرار شاه، حتی نمیخواست هیچ نشانهای از حمایت رسمی از دیکتاتور پهلوی دیده شود و با مهره سابق خود برخوردی کاملاً سرد و محافظهکارانه در پیش گرفت.
در سند دیگری، گری سیک از اعضای شورای امنیت ملی آمریکا در نامه به برژینسکی مشاور امنیت ملی کارتر مینویسد: "نظر من این بود که تصمیم ما درباره اعزام روی آترتون به مراسم تشییع باید مستقل از تصمیم سایر اعضای هیئت دیپلماتیک گرفته شود. من هرگز از این خوشم نمیآمد که در این موضوع پشت دیگران پنهان شویم. با این حال، اگر سایر کشورهای غربی سفیران خود را به مراسم بفرستند و ما نفرستیم، هم احمق و هم ترسو به نظر خواهیم رسید."
بعد از این یادداشت و هنگامی که مشخص شد سفرای بریتانیا و فرانسه در مراسم حاضر خواهند شد، کارتر نظر خود را تغییر داد و دستور داد تنها آترتون در مراسم شرکت کند تا آمریکا در میان متحدان غربی منزوی به نظر نرسد.
مراسم تشییع در 9 مردادماه 1359، در قاهره برگزار شد. برخلاف دوران قدرت شاه، در مراسم خاکسپاری او تقریباً هیچ مقام عالیرتبهای از دولتهای جهان در منطقه و یا غرب شرکت نکرد؛ از آمریکا نیز نه رئیسجمهور، نه معاون رئیسجمهور و نه وزیر خارجه حضور نداشتند و تنها سفیر آمریکا در مصر به عنوان نماینده رسمی شرکت کرد.
این رفتار، در اسناد داخلی دولت آمریکا، تصمیمی حسابشده برای جلوگیری از تشدید تنش با جمهوری اسلامی ایران توصیف شده است.
در میان شخصیتهای شناختهشده، ریچارد نیکسون رئیسجمهور اسبق آمریکا، در مراسم حضور یافت. نیکسون در آن زمان هیچ سمت دولتی نداشت و به عنوان یک شخصیت سیاسی و دوست قدیمی شاه در مراسم شرکت کرد که ماجرای کشتار دانشجویان در روز 16 آذر 1332 در واکنش به حضور نیکسون در تهران معروف است.
برخورد دولت آمریکا با مرگ متحد دیرین خود یعنی محمدرضا پهلوی و تلاش برای یک واکنش حداقلی نشانگر رویکرد همیشگی این دولت با مهرهها و دستنشاندههای خودش است.
در سندی محرمانه و از طبقهبندی خارجشده سازمان سیا در 7 ژوئیه 1980، درباره چگونگی واکنش آمریکا به تشییع شاه پیش از مرگ وی، به نمونههای مشابه از سرسپردگان آمریکا اشاره شده که در تبعید یا فرار مردهاند و آمریکا واکنشی نداشته تا هرگونه واکنش به مرگ شاه هم از طرف دولت آمریکا طبیعی باشد؛ نمونه مشابه شاه در این سند عبارتند از ملک فاروق پادشاه مصر، فولخنسیو باتیستا دیکتاتور کوبا، هایله سلاسی پادشاه اتیوپی و رضا شاه پهلوی که آمریکا برای مرگ هرکدام از آنها نه بیانیه رسمی داده و نه نمایندهای فرستاده بود.
انتشار این سند نشان میدهد که اولویت دولت کارتر دیگر حمایت از متحد دیرین خود نبود، بلکه مدیریت بحران گروگانها و جلوگیری از هر اقدامی بود که بتواند روابط با جمهوری اسلامی ایران را پیچیدهتر کند.
انتهای پیام/
