به گزارش پایگاه خبری خبرآنی به نقل از موسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی، علی خورسندی، با اشاره به گزارش ۲۰۲۶ اسکوپوس، گفت: گزارش ۲۰۲۶ اسکوپوس نشان میدهد ایران با ۴۶۴ نشریه علمی جایگاه نخست در منطقه را تصاحب کرده است. این رکورد وقتی معنادارتر است که قریب به ۴۰ درصد از نشریات نمایهشده بینالمللی منطقه (۲۶ کشور) از ایران هستند. ترکیه با ۳۴۴ نشریه، مصر با ۹۳ نشریه، پاکستان با ۸۴ نشریه و عراق با ۵۵ نشریه جایگاههای دوم تا پنجم منطقه را دارند؛ عربستان با ۲۸ نشریه در رتبه ششم قرار دارد.
رئیس موسسه افزود: رشد چهارصد درصدی نشریات ایرانی نمایهشده در اسکوپوس طی ۱۵ سال یک رکورد بینظیر است. در سال ۲۰۱۱ تعداد نشریات نمایهشده بینالمللی ایران کمتر از یکصد نشریه علمی بود (۹۵ نشریه)؛ در آن دوره بیشتر نشریات علمی متعلق به حوزه علوم پزشکی و سلامت بودند. طی ۱۵ سال اخیر با رشد فوقالعاده این رقم به ۴۶۴ نشریه رسیده است.
وی ادامه داد: افزون بر علوم مهندسی و علوم پایه، بخش قابل توجهی از رشد ۱۵ سال اخیر نشریات ایرانی متعلق به حوزههای علوم انسانی و اجتماعی است. به عبارتی، سهم نشریات علوم انسانی و اجتماعی ۱۷ درصد از کل نشریات ایرانی نمایهشده در اسکوپوس است. در مقایسه با میانگین جهانی، این وضعیت در حوزه علوم انسانی و اجتماعی ایران بهنجار تلقی میشود. در سطح بینالمللی حدود ۳ درصد نشریات در حوزه علوم انسانی و ۱۵ درصد در حوزه علوم اجتماعی هستند.
رئیس مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی تصریح کرد: بهرغم ارزش و اعتباری که جایگاه نخست نشریات ایرانی در منطقه هم از لحاظ ژئوآکادمیک و هم از منظر ژئوپالیتیک دارد، نباید از چالشهای پیشرو غافل شویم.
خورسندی درباره نخستین چالش اظهار کرد: مهمترین چالش، سهم پایین مجلات ایرانی در چارک اول (Q۱) است. جدیترین اثر وضعی این چالش فرسایش شاخص نفوذپذیری مقالات ایرانی است. این امر نشان میدهد کیفیت مقالات منتشر شده در نشریات بینالمللیِ ایرانی پایین است. پایین بودن کیفیت مقالات میتواند رویتپذیری دانش ایرانی را کاهش دهد و سد راهی برای حرکت نشریات ایرانی به چارکهای اول و دوم باشد.
خورسندی در ادامه با اشاره به چالش دوم گفت: لوکال ماندن نشریات نمایهشده بینالمللی در قیاس با نشریات بینالمللی کشورهای G۲۰، دومین چالش پیشروی نشریات علمی کشور است. بیش از دو-سوم نویسندگان نشریات ایرانیِ نمایهشده در اسکوپوس اساتید و پژوهشگران داخلی هستند. در مقایسه با استانداردهای بینالمللی این وضعیت جای تامل بسیار دارد. این نکته نشان میدهد که نشریات بینالمللی ما در مقیاس استانداردهای متعارف هنوز بینالمللی نشدهاند. بخاطر همین است که ارجاع به مقالات ایرانی در نشریات غیرایرانی یکی از پایینترینها است. این مسئله باعث میشود نشریات بینالمللی ایرانی عمدتاً در چارکهای ۴ و ۳ درجا بزنند. چه بسا نشریات چارک اول ایرانی سالهاست زیر ده درصد است و رشد قابل اعتنایی نداشتهاند.
وی در ادامه با اشاره به چالش سوم اظهار کرد: چالش سوم؛ معتبر نبودن این مفروضه است که به میزانی که کشوری بالاترین نشریات نمایه شده بینالمللی را داشته باشد، جایگاه مناسبتری در تولید علم (علمسنجی مقالات) را خواهد داشت! ولی در اعتبار این فرضیه جای تردید است. به عنوان نمونه، در حالیکه عربستان ۲۸ نشریه نمایه شده بینالمللی دارد (یعنی ۶ درصد نشریات ایرانی) ولی در سال گذشته در شاخص تولید علم (انتشار مقالات علمی) یک پله بالاتر از ایران قرار گرفته است. این نکته جای تحلیل بسیار دارد و وجوب تغییر در بینشهای سیاستی و سیاستگذاری کلان نسبت به پژوهش در آموزش عالی، اعم از دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی را ضروری میدارد.
رئیس مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی ادامه داد: چالش چهارم، نسبتِ بیاثر بین نشریات بینالمللی و رتبهبندی عمومی دانشگاهها است. تصور سیاستگذار این بوده است، به میزانی که نشریات علمی ایران در سطح بینالمللی رشد کنند، وضعیت دانشگاههای ایرانی در نظامهای رتبهبندی اصلی جهان افزایش خواهد یافت. ظاهراً درنگ در صحت و پذیرش چنین مفروضهای لازم است. به عنوان نمونه، به رغم رکورد بینظیر نشریات ایرانی در عرصه بینالمللی در ۲۰۲۶، جایگاه دانشگاههای ایرانی در گزارش امسال نظامهای رتبهبندی جهان نظیر QS، TIMES، ISC به صورت نزولی بوده است.
خورسندی با اشاره به پنجمین چالش گفت: چالش پنجم، بیم کاهش جایگاه ایران در فرایند رشد نشریات علمی بینالمللی در سال ۱۴۰۶ بسیار است. سال ۱۴۰۴ سال سختی برای آموزش عالی بوده است. عدمقطعیتها در آموزش عالی فراوانتر شدهاند. جنگها و جریانات و درگیریها، تعطیلی گاهوبیگاه کلاسهای درس و آزمایشگاهها، آموزش کمکیفیت مجازی، اینترنت ناپایدار و ضعف دسترسی به پایگاههای داده علمی جهان و محدودیت در دسترسی به شبکههای علمی و اجتماعی آسیبهایی را به نظام علم وارد کرده است. استمرار موارد اینچنینی ممکن است مسبب افزایش نااطمینانیهای بیشتری به آموزش عالی شوند. اگر نتوانیم آثار وضعی ناپایداریها و پسابحرانهای گذشته را بدرستی مدیریت بحران کنیم و اقدام به بازآفرینی آموزش عالی کنیم، نشریات بینالمللی ما آسیب خواهند دید.
وی در پایان خاطرنشان کرد: در ادبیات دانش مدیریت، گزاره پرتکراری است با این مضمون که «موفقیت مقصد نیست، بلکه فرایندی مستمر است.» به عبارتی، در دنیای پرفشار و پر از رقابت امروزی در عرصه علم و آموزش عالی، دستیابی به یک جایگاه برتر یا اعتبار علمی خیلی ارزشمند و خیلی سخت است؛ اما استمرار آن ارزشمندتر و سختتر است. بنابراین، حفظ مزیت رقابتی از ایجاد آن دشوارتر است. به نظر میرسد با حفظ کیفیت پژوهش و توسعه فناوریها و نوآوریهای تحولآفرین در دانشگاهها میتوان هم به جایگاههای برتر دست یافت و هم به آن استمرار بخشید. بر همین اساس، بار دیگر شایسته است به این توفیق ملی در رکورد نشریات بینالمللی ایرانی در سطح بینالمللی و منطقهای افتخار کنیم و بر تداوم این جایگاه همت مضاعف بورزیم و تلاش کنیم در کیفیتبخشی به دانش ایرانی سرمایهگذاری ویژه انجام دهیم. به امید آن روز!
