یادداشت میهمان- حجت الاسلام میثم غلامی؛ اما در سالهای اخیر، این مفهوم بهکلی دگرگون شده است. دیپلماسی فناوری امروز دیگر یک فعالیت جانبی و تشریفاتی نیست، بلکه به یکی از میدانهای اصلی رقابت قدرتهای بزرگ تبدیل شده است و کشورها میکوشند از طریق حضور رسمی و نهادی در کشورهای دیگر، فناوری و سرمایهگذاری به دست آورند.
هیچ کشوری این دگرگونی را بهاندازۀ چین جدی نگرفته است. چین دیپلماسی فناوری را نه بهعنوان ابزاری تبلیغاتی، بلکه بهعنوان یک بازوی اجرایی در سیاست خارجی خود طراحی کرده است که کارش شکار فرصتهای توسعۀ فناوری است. منطق پشت این تحول نیز بسیار بلندپروازانه است. این سیاست هم قلمرو نفوذ فناوری، اقتصاد و استانداردهای چین را در سراسر جهان گسترش میدهد و هم با جذب سرمایۀ انسانی، مالکیت فکری و فرصتهای سرمایهگذاری از دل اکوسیستم فناوری آمریکا و متحدانش، بهطور غیرمستقیم قلمرو نفوذ آمریکا را محدود میکند.
در ساختار سفارتها و کنسولگریهای چین، بخشی با عنوان «بخش علم و فناوری» (Science and Technology Section) وجود دارد که مسئولیت آن با «رایزن علم و فناوری» است. چینیها این رایزنها را «دیپلماتهای علم و فناوری» میخوانند. این افراد بازوی برونمرزی ادارۀ همکاریهای بینالمللی وزارت علوم و فناوری چین هستند.
اما وظیفهشان فقط برگزاری سمینار و امضای تفاهمنامه نیست. این دیپلماتها با شرکتهای خارجی ارتباط برقرار میکنند، از مراکز تحقیقاتی بازدید میکنند و گزارشهای دقیقی از فناوریهای مفید و مناسب برای همکاری تهیه میکنند. این نشان میدهد که این افراد بیتردید از دل زیستبوم فناوری انتخاب شدهاند.
رایزنهای علم و فناوری بهطور منظم تحولات فناورانۀ کشور میزبان را رصد میکنند، فرصتهای سرمایهگذاری برای شرکتهای چینی را شناسایی میکنند و با شبکهای از دانشمندان مهاجر و جوامع چینیتبار در کشور میزبان در تعاملاند. مرکز فناوریهای نوظهور دانشگاه جورج تاون در گزارشی ویژه، فعالیت این دیپلماتها بررسی کرده است و نشان داده است که این رایزنان طیف وسیعی از شرکتها، دانشگاهها، مؤسسات پژوهشی و افراد پیشرو در فناوریهای نوین را با افراد و شرکتهای چینی مرتبط کردهاند.
حاصل دیپلماسی فناوری چین فقط شناسایی فرصتها نبوده است. نتیجۀ ملموس دیپلماسی فناوری چین، یکی از بزرگترین موجهای بازگشت استعداد در تاریخ معاصر است. دولت چین گزارش داده است که با برنامههای جذب استعداد مانند طرح «هزار نخبه»، در سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۶ حدود ۶۰ هزار دانشمند و کارآفرین خارجنشین را بازگرداندهاند. گزارش خبرگزاری شینهوا در سال ۲۰۲۶ نیز نشان میدهد از ۷.۵ میلیون دانشجوی چینی اعزامی از سال ۱۹۷۸ به بعد، ۶.۵ میلیون نفر (اغلب پس از سال ۲۰۱۲) به کشور بازگشتهاند.
علاوهبر ایجاد جذابیت برای مهاجران، شرکتهای چینی به خرید شرکتهای آمریکایی اقدام میکنند یا در آنها سرمایهگذاری میکنند. چینیها در سه سال (۲۰۱۳ تا ۲۰۱۶) در دستکم ۵۱ استارتاپ هوش مصنوعی آمریکایی سرمایهگذاری کردند. همچنین شرکتهایی با ارزش میلیاردها دلار در سراسر اروپا و آمریکا خریداری کردند. در برخی موارد این شرکتها خریداری یا تأسیس شده است تا نخبگان چینی که مایل به بازگشت به چین نیستند جذب و به همکاری ترغیب شوند.
جالبترین بخش این استراتژی، تلاش برای جذب متخصصان غیرچینی است. چینیها در ادامۀ برنامۀ «هزار نخبه»، برنامۀ «۱۱۱» و غیره، برای جذب متخصصان ردهبالای غیرچینی برنامهریزی کردند. گزارش کمیتۀ تحقیقات سنای آمریکا مشارکتکنندگان طرح «هزار نخبه» را بیش از ۷ هزار نفر اعلام کرده که چند برندۀ جایزۀ نوبل نیز در میان آنهاست.
دیپلماتهای چینی در تمام قارهها فعال هستند، اگرچه تمرکز اصلی بر کشورهای دارای فناوری پیشرفته است. در آفریقا، چین از طریق دیپلماسی فناوری توانسته است حاکم بیرقیب زیرساخت شبکه شود. طبق گزارش شورای آتلانتیک، شرکت هوآوی اکنون ۵۰ درصد از زیرساخت ۵G جهان را تأمین میکند، ۷۰درصد از زیرساخت ۴G آفریقا را در اختیار دارد و و شبکۀ ملی فیبر نوری و دولت الکترونیک بیش از بیست کشور آفریقا را ساخته است و برخی کشورها مانند اتیوپی و آفریقای جنوبی در زیرساخت ابری به چین وابستهاند.
در زمینۀ تربیت سرمایۀ انسانی نیز هوآوی در آنگولا، کنگو، مصر، کنیا، مراکش، نیجریه و آفریقای جنوبی مراکز آموزشی تأسیس کرده و به هزاران دانشجو آموزش میدهد و نسلی از تصمیمگیران و مهندسان آفریقایی تربیت خواهد کرد که تجربه، شبکۀ ارتباطی و حتی زبان فنی آنها با اکوسیستم چینی گره خورده است.
این پروژۀ بزرگ «چین استانداردز ۲۰۳۵» را نیز به منظور دیکتۀ استانداردهای خود بر دنیای فناوری کلید زده است که بخش مهمی از بار آن نیز بر دوش دیپلماتهای علم و فناوری خواهد بود.
امروزه رایزنی فناوری یا دیپلماسی فناوری مسئلۀ سیاستی بسیار مهمی است که مستقیماً تأمینکنندۀ منافع ملی کشورهاست. در کشور ما این مفهوم اغلب با عنوان دیپلماسی سایبری و مسائل امنیت سایبری شناخته شده و البته کمتر توسعه یافته و فعال شده است. اما هر روزی که دیرتر دیپلماتهای فناوری را به کشورهای همسایه و کشورهای پیشرو در صنایع نوین گسیل کنیم، از مسیر پرشتاب توسعۀ فناوری بازمیمانیم.
*سرپرست پژوهشگاه فضای مجازی
